Хил судлал
type: channel
description: Хил судлал онол, арга зүйн улирал тутмын сэтгүүл нь 1998 оноос тасралтгүй 99 дугаар эрхлэн гаргаж байна. Тус сэтгүүл нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, улсын хил хамгаалалтыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зохион байгуулж, удирдах үйл ажиллагаанд эрдмийн хувь нэмрээ оруулж байгаа эрдэмтэн, судлаач, багш, суралцагчдын эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, судалгааны үр дүн, тойм, бүтээлийн шүүмж, шинжлэх ухааны тайлбар, эх сурвалж, орчуулгын бүтээлийг хэвлэн нийтэлж, олон нийтэд хүргэдэг. Сэтгүүлийг Хил хамгаалах ерөнхий газар, хилийн цэргийн анги, салбаруудад түгээж, өдгөө хилчдийн ширээний ном болгон ашиглаж байна.
language: en
publication name: Хил судлал
items: АГУУЛГА
items: МЭРГЭН БАГШИЙНХАА МЭДЛЭГ ДОР МӨРГӨМ ҮҮ, ӨЛМИЙ ДОР СӨГД МҮҮ (Дурсамж)
items: ЭХ ОРОНЧ МОНГОЛ-ҮНДЭСНИЙ ҮЗЭЛ
items: ХИЛ ДАМНАСАН ГЭМТ ХЭРЭГТЭЙ ТЭМЦЭЖ БУЙ ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
items: ХИЛИЙН БООМТЫН ҮҮСЭЛ, ХӨГЖИЛ, ГАРЧ БАЙСАН ЗӨРЧИЛ, ШИЙДВЭРЛЭЛТ
items: ХИЛ ДАМНАСАН БОЛОН ХИЛИЙН ЗУРВАС ДАХЬ ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ХАРУУЛ ХАМГААЛАЛТ, АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ ХАНГАХ ТОГТОЛЦООНЫ ЗАГВАР
items: ХИЛИЙН БООМТОД НЭВТЭРЧ БУЙ ШИНЭ ТЕХНОЛОГИ, ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
items: МАНЛАЙЛЛЫН ТАЛААРХ ОНОЛ, ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ
items: НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЭЛ (ДРОН)ИЙН ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ТЭДГЭЭРИЙН АШИГЛАЛТ, ТУРШЛАГА СУРГАМЖ
items: ХИЛ СУДЛАЛЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ЧИГ ХАНДЛАГА
items: Дугаарын товчоон
items: ТӨРИЙН АЛБАН ХААГЧИЙН ЁС ЗҮЙН ТУХАЙ ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙГ ХАНГАХАД ЁС ЗҮЙН ДЭД ХОРООНЫ ГҮЙЦЭТГЭХ ҮҮРЭГ
items: МОНГОЛ УЛСЫН ДОТООДЫН ЦЭРГИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ, ХЭРЭГЖИЛТ
items: ЖАНЧХҮҮГИЙН ДАВААНД ЖАНЖИН ТУГАА ЦЭНГҮҮЛСЭН АЯН ЗАМЫН ТЭМДЭГЛЭЛ- №30
items: ХИЛИЙН ШАЛГАН НЭВТРҮҮЛЭХ АЛБАНЫ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН,ТУЛГАМДАЖ БУЙ ЗАРИМ АСУУДАЛ
items: ШАЛГАН НЭВТРҮҮЛЭХ АЛБА БА ХҮН ХУДАЛДААЛАХ ГЭМТ ХЭРЭГ
items: ХИЛ ОРЧМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРТ ҮЙЛДЭГДСЭН ГЭМТ ХЭРЭГТ МӨРДӨН ШАЛГАХ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛАХ ОНЦЛОГ
items: МОНГОЛ УЛСЫН ХИЛ ХАЛДАШГҮЙ, ДАРХАН БАЙХ ЗАРЧИМ ҮНДСЭН ХУУЛИЙН СУУРЬ ОЙЛГОЛТ БОЛОХ НЬ
items: ХИЛ ХАМГААЛАХ БАЙГУУЛЛАГЫН АЛБА ХААГЧИЙН СЭТГЭЛ ЗҮЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ТҮҮНИЙГ УДИРДАХУЙН АСУУДАЛ
items: ХИЛ ХАМГААЛАЛТЫН ТЕХНИК ХЭРЭГСЛИЙН НЭР ТОМЬЁО
items: НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЛИЙН ҮҮСЭЛ БА ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА
items: ОЛОН УЛСЫН ХИЛИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ШИНЭ ХАНДЛАГА
items: Монгол Улсын баатар П.Чогдон Чөлөөлөх дайнд Халхын голын отрядыг удирдан оролцсон нь
items: Агуулга
items: ХҮНДЭТ ЧЕКИСТ, БЭЛТГЭЛ ДЭД ХУРАНДАА ШАГДАРЫН БӨНЖИН
items: НОЙРНЫ ДУТАГДАЛ БА СЭТГЭЦИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД /эссэ/
items: АХЛАГЧ БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ГЭР БҮЛ, НИЙГМИЙН ХАМГААЛЛЫН ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ БА ШИЙДЭЛ
items: МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛД НӨЛӨӨЛӨХ ГАМШГИЙН ЭРСДЭЛТ ХҮЧИН ЗҮЙЛС
items: МОНГОЛ ОРНЫ ХИЛ ОРЧМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН БАЙГАЛ НИЙГЭМ ЭДИЙН ЗАСГИЙН ӨНӨӨГИЙН ТӨЛӨВ БАЙДЛЫГ ТАНДАХ СУДАЛГАА”– НЫ АЖЛЫН ГОЛ АГУУЛГА
items: ГАДААД ЗАРИМ ОРНУУДЫН УЛСЫН ХИЛ ХАМГААЛАЛТАД ТЕХНИК ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШИЛ АШИГЛАЖ БАЙГАА ТУРШЛАГА

АГУУЛГА
type: item
description: Дугаарын товчоон
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
doi: 10.63570/2mqync94

МЭРГЭН БАГШИЙНХАА МЭДЛЭГ ДОР МӨРГӨМ ҮҮ, ӨЛМИЙ ДОР СӨГД МҮҮ (Дурсамж)
type: item
description: Багш дор мөргөм үү. Ном дор мөргөм үү.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
creator: Ц Ганболд
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 82
ending page: 91
doi: 10.63570/09dbrz48

ЭХ ОРОНЧ МОНГОЛ-ҮНДЭСНИЙ ҮЗЭЛ
type: item
description: Өнөөдөр дэлхийн улс орнууд өөрсдийн үндэсний үзэл, эх оронч хандлагыг шинэ түвшинд хөгжүүлж, даяаршлын нөлөөнд үндэсний аюулгүй байдлаа хамгаалахад онцгой анхаарч байна. Үүний нэгэн адил Монголчуудын түүхэнд эх оронч үзэл, үндэсний ухамсар онцгой байр суурь эзэлж ирсэн. Монгол үндэстэн олон зууны турш эх орноо хамгаалж, тусгаар тогтнолоо хадгалахыг эрхэмлэж ирсэн бөгөөд энэ нь өнөөгийн Монгол Улсын оршин тогтнох үндэс суурь болж байна. Эх оронч үзэл нь улс орны тусгаар тогтнол, хөгжил, үндэсний эв нэгдлийг бататгах чухал хүчин зүйл билээ. Энэхүү илтгэлд Монгол Улсын эх оронч үзлийн түүхэн уламжлал, өнөөгийн нөхцөл байдлыг тодорхойлохын тулд баримт мэдээлэлд суурилсан судалгааны арга зүйг ашиглаж, олон улсын туршлагыг харьцуулан дүн шинжилгээ хийж, шинэлэг бодлогын шийдлийг тодорхойлохыг зорилоо. Даяаршиж буй дэлхийн дахины шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийг даган бий болсон мэдээллийн хяналтгүй урсгалын нөлөөллөөр манай улсын иргэд, хүүхэд залуучуудын сэтгэлгээнд улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн аюулгүй байдлыг хамгаалах, эх орныхоо хөгжил ирээдүйн сайн сайхны төлөө тэмцэх эх оронч сэтгэлгээ, уламжлалт түүх, соёлоороо бахархах, тээн хөгжүүлэх, үндэсний ухамсар буурч, хувийн ашиг сонирхол давамгайлах хандлага бий болж байгааг эрдэмтэн судлаачид олон олон судалгааны бүтээлээр харуулж байна. Энэ нь улс, эх орны хөгжлийг удаашруулах үндсэн нөхцөл болох бөгөөд Монгол Улсын батлан хамгаалах үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй байна.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Эх оронч үзэл
  topic: keywords
subject: Үндэсний үзэл
  topic: keywords
subject: Үндэсний үнэт зүйл
  topic: keywords
creator: Д Гэрэлтуяа
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 67
ending page: 81
doi: 10.63570/kgrqgk72

ХИЛ ДАМНАСАН ГЭМТ ХЭРЭГТЭЙ ТЭМЦЭЖ БУЙ ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
type: item
description: Дэлхий дахинд болон Монгол Улсад терроризм, олон улсын чанартай үндэстэн дамнасан зохион байгуулалттай гэмт хэрэг гарах боломж өндөр, эрсдэлтэй байна. Болзошгүй эрсдэл, аюул заналыг бууруулах, хилийн хяналтаа сайжруулах зорилгоор улс орнууд хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэн хөгжүүлж, дэвшилтэд техник, технологийг үйл ажиллагаанд нэвтрүүлэн ашиглаж байна.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: хилийн хяналт
  topic: keywords
subject: терроризм
  topic: keywords
subject: зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх
  topic: keywords
subject: онц ноцтой гэмт этгээд
  topic: keywords
subject: хамтын ажиллагаа
  topic: keywords
subject: биометр
  topic: keywords
subject: биометрийн паспорт
  topic: keywords
subject: биометрийн систем
  topic: keywords
creator: Л Оюунбат
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 56
ending page: 66
doi: 10.63570/z1z9k210

ХИЛИЙН БООМТЫН ҮҮСЭЛ, ХӨГЖИЛ, ГАРЧ БАЙСАН ЗӨРЧИЛ, ШИЙДВЭРЛЭЛТ
type: item
description: Монгол Улсын хилийн боомтын үүсэл, хөгжил, гарч байсан зөрчил, шийдвэрлэлт, харьцуулсан судалгааны товч, түүнд хийсэн дүгнэлт, дэвшүүлж буй санал, зөвлөмж
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Хилийн боомт
  topic: keywords
subject: хилийн зөрчил
  topic: keywords
subject: Хаант Орос улс
  topic: keywords
subject: Манж Чин улс
  topic: keywords
subject: хилийн харилцаа
  topic: keywords
creator: Ц Батбаатар
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 52
ending page: 55
doi: 10.63570/hqg24233

ХИЛ ДАМНАСАН БОЛОН ХИЛИЙН ЗУРВАС ДАХЬ ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ХАРУУЛ ХАМГААЛАЛТ, АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ ХАНГАХ ТОГТОЛЦООНЫ ЗАГВАР
type: item
description: Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд байгуулсан хэлэлцээрийг үндэслэн улсын хил дамнан байгуулагдах Замын-Үүд эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс, хилийн зурваст үйл ажиллагаа явуулдаг Алтанбулаг чөлөөт бүсийн аюулгүй байдлыг хангах тогтолцоог шинэ шатанд гаргахад авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээг тодорхойлж, Засгийн газрын түвшинд “Чөлөөт бүсийн аюулгүй байдлын бодлогын зөвлөл”, агентлаг байгууллагын түвшинд “Чөлөөт бүсийн аюулгүй байдлын дэд зөвлөл”, орон нутагт “Чөлөөт бүсийг аюулгүй байдлын салбар зөвлөл”-ийг шинээр байгуулж, үйл ажиллагааг нь уялдуулах загварыг боловсруулж, тэдгээрийн гүйцэтгэх үүрэг, харилцан ажиллагааг тодорхойлсон. Хил дамнасан болон хилийн зурвас дахь чөлөөт бүсийн харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангах тогтолцооны загварыг гадаадын улс орнуудын туршлага дээр тулгуурлан боловсруулж, чөлөөт бүсийн харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлыг зохион байгуулахад шаардлагатай хүч хэрэгслийн тооцоог, Хил хамгаалах ерөнхий газар, хилийн цэргийн анги, чөлөөт бүсийн харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлын застав гэсэн гурван хэлбэрээр боловсруулсан.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Хил дамнасан чөлөөт бүс
  topic: keywords
subject: хилийн зурвас дахь чөлөөт бүс
  topic: keywords
subject: харуул хамгаалалт
  topic: keywords
subject: аюулгүй байдал
  topic: keywords
subject: тогтолцоо
  topic: keywords
creator: Б Мөнхбат
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 41
ending page: 51
doi: 10.63570/q3gr2k13

ХИЛИЙН БООМТОД НЭВТЭРЧ БУЙ ШИНЭ ТЕХНОЛОГИ, ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
type: item
description: Энэхүү өгүүлэлд хилийн боомтод нэвтэрч буй дэвшилтэд техник технологи, тэр дундаа биометрик буюу хүний биеийн давхцахгүй өгөгдөл, түүний үүсэл хөгжил, ойлголт, олон улсын чиг хандлагыг судалж, Монгол Улсад нэвтэрч буй “Е-gate” систем, түүний ашиглалт хэрхэн явагдаж байгааг харуулахыг зорьсон. Судалгаанд мэдээлэл цуглуулах, нэгтгэн дүгнэх, статистикийн шаталсан дунджаар тооцох аргачлал зэргийг ашиглаж сонгон авсан хилийн боомтуудаар нэвтэрч буй зорчигчдын урсгал хөдөлгөөний өсөлт, бууралт ямар байгааг, мөн түүнчлэн энэ салбарын эрдэмтэн, судлаачдын болон судалгааны байгууллагуудаас гаргасан судалгааны үр дүнд дүгнэлт хийх замаар судалгааны арга зүйгээ тодорхойлсон болно. Судалгааны үр дүнгээс харахад цаашид биометрикт суурилсан техник технологийг хилийн боомтуудад түлхүү ашиглах байдал нэмэгдэж байгаа нь улс орнууд аюулгүй байдлаа хангах, зорчигчдыг улсын хилээр шуурхай нэвтрүүлэх зэрэг арга хэмжээнд төрийн бодлогын түвшинд анхаарч байгаа нь ажиглагдаж байна. Монгол Улсын хувьд олон улсын чиг хандлагад нийцүүлэн олон улсын зэрэглэлтэй 3 хилийн боомтуудад нэвтрүүлээд багагүй хугацаа өнгөрөөд байна. Эдгээр нь тодорхой үр дүнгээ өгч байгааг судалгааны хэсгээс харах боломжтой юм.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: хилийн боомт
  topic: keywords
subject: биометр
  topic: keywords
subject: технологи
  topic: keywords
subject: цахим гарц
  topic: keywords
creator: А Цэгмид
creator: Х Асхар
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 31
ending page: 40
doi: 10.63570/qnwhsr24

МАНЛАЙЛЛЫН ТАЛААРХ ОНОЛ, ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ
type: item
description: Манлайлал бол хүн төрөлхтний нийгмийн зохион байгуулалтын эхэн үеэс эхлэн оршин тогтнож ирсэн, цаг үеийн шаардлагад нийцэн хувьсан өөрчлөгдсөөр байдаг суурь ойлголт. Эртний овог аймгийн удирдагчаас эхлээд орчин үеийн глобал корпорацын гүйцэтгэх захирал хүртэл манлайлагчийн үүрэг нь бүлэг, байгууллага, улс үндэстнийг нэгэн зорилгын дор нэгтгэж, удирдан чиглүүлэхэд оршиж ирсэн. Манлайлал нь эрт дээр үеэс цэргийн үйл хэрэг, байлдааны ажиллагааны амжилтын тулгуур хүчин зүйл, зэвсэгт хүчний байлдааны чадавхын гол бүрэлдэхүүн хэсэг байсаар ирснийг түүх гэрчилнэ. Түүхийн аль ч цаг үед улс үндэстний хувь заяаг шийдвэрлэх эгзэгтэй мөчид чадварлаг удирдагч, авьяаслаг жанжны гаргасан зөв шийдвэр, түүнийг хэрэгжүүлэх манлайлах ур чадвар нь ялалтын үндэс болж байв. Гэвч XXI зууны геополитикийн ээдрээтэй нөхцөл байдал, технологийн хувьсгал, дайны хэв маягийн огцом өөрчлөлт нь цэргийн манлайллын уламжлалт ойлголтод шинэ сорилтуудыг тулгаж байна. Өнөө үед зэвсэгт мөргөлдөөн нь зөвхөн уламжлалт орон зайд явагдахаа больж, кибер орон зай, мэдээллийн болон сэтгэл зүйн талбарт өрнөдөг гибрид (hybrid) шинжтэй болсон нь цэргийн удирдагч, захирагчдаас зөвхөн цэргийн тактик, стратегийн мэдлэгээс гадна хавьгүй өргөн хүрээний ур чадварыг шаардах боллоо. Тухайлбал, технологийн нарийн төвөгтэй системүүдийг удирдах, их хэмжээний мэдээлэлд түргэн шуурхай дүн шинжилгээ хийж, оновчтой шийдвэр гаргах, олон үндэстний цэргийн хүчтэй хамтран ажиллах, сэтгэл зүйн хувьд тогтвортой, уян хатан байх зэрэг нь орчин үеийн цэргийн манлайлагчийн зайлшгүй эзэмших чадамж болоод байна. Ийм нөхцөлд уламжлалт, тушаал-захирамжийн хатуу тогтолцоонд суурилсан манлайллын загварууд нь орчин үеийн шаардлагыг бүрэн хангаж чадахгүйд хүрч, ахлах офицеруудын манлайллыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр, системтэйгээр судлан шинжлэх зайлшгүй шаардлага үүсгэж байна.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Манлайлал
  topic: keywords
subject: Манлайлагч
  topic: keywords
subject: Цэргийн урлагийн онол
  topic: keywords
subject: Ахлах офицер
  topic: keywords
subject: Маслоу
  topic: keywords
creator: Ц Ганболд
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 21
ending page: 30
doi: 10.63570/meecga25

НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЭЛ (ДРОН)ИЙН ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ТЭДГЭЭРИЙН АШИГЛАЛТ, ТУРШЛАГА СУРГАМЖ
type: item
description: Нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (дрон) гэдэг ойлголтын анхны сэдэл нь нисэх онгоц зохион бүтээгдэхээс ч өмнө тавигдсан гэвэл та итгэх үү? 19 дүгээр зууны сүүлээр суут зохион бүтээгч Никола Тесла алсын зайнаас радио долгионоор удирдах технологийн патентыг авч, "алсын зайнаас удирдах завь" бүтээж байв. Энэ бол яг одоогийн Нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (дрон)-ийн технологийн "өвөг эцэг" нь байсан юм.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЭЛ
  topic: keywords
subject: ДРОН
  topic: keywords
subject: Нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж
  topic: keywords
creator: Ё Хадхүү
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 14
ending page: 20
doi: 10.63570/97xsbk18

ХИЛ СУДЛАЛЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ЧИГ ХАНДЛАГА
type: item
description: Хил судлалын шинжлэх ухаан нь улсын хил, түүний бодлого, хил хамгаалалт, хилийн аюулгүй байдалтай холбогдох олон талт асуудлыг улс төр, эдийн засаг, нийгэм, хууль эрх зүй, цэрэг техник, аюулгүй байдал, хөгжлийн орчны хүчин зүйлийн хамт судална. Энэ шинжлэх ухаан нь геополитик, геостратеги, олон улсын харилцаа, түүх, хууль эрх зүй, хил хамгаалалтын онол, цэрэг хүчний байгуулалт, алба байлдааны ажиллагаа гэх мэт олон чиглэлийг нэгтгэдэг.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Хил судлал
  topic: keywords
subject: хилийн шинжлэх ухаан
  topic: keywords
subject: хил хамгаалалтын онол
  topic: keywords
subject: хил хамгаалах урлаг
  topic: keywords
subject: Хил хамгаалах байгууллага
  topic: keywords
creator: Н Наранжамц
creator: Т Баяр-Эрдэнэ
rights: Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-22
publication date: 2026-01-22
starting page: 5
ending page: 13
doi: 10.63570/7v8vmk40

Дугаарын товчоон
type: item
description: Дугаарын товчоон
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: дугаарын товчоон
  topic: keywords
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 1
ending page: 5
doi: 10.63570/kyyns534

ТӨРИЙН АЛБАН ХААГЧИЙН ЁС ЗҮЙН ТУХАЙ ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙГ ХАНГАХАД ЁС ЗҮЙН ДЭД ХОРООНЫ ГҮЙЦЭТГЭХ ҮҮРЭГ
type: item
description: Монгол Улсад төрийн албаны ёс зүйн шинэчлэлийн хүрээнд 2023 онд “Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн тухай хууль” батлагдан, 2 жил гаруй хугацаа өнгөрч байна. Уг хуулиар төрийн байгууллага бүрд Ёс зүйн дэд хороо байгуулж, ёс зүйн зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, хянан шийдвэрлэх чиг үүргийг хэрэгжүүлэхээр зохицуулсан. Гэвч орон нутгийн түвшинд, тухайлбал дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын албаны дэргэдэх Ёс зүйн дэд хорооны хууль, журмаар хүлээсэн чиг үүргийн хэрэгжилт хангалтгүй, тогтолцооны шинжтэй хүндрэлүүд ажиглагдаж байна. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын албаны дэргэдэх Ёс зүйн дэд хорооны чиг үүргийн хэрэгжилтийн өнөөгийн байдлыг судалж, практикт тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлон, цаашид сайжруулах санал, дүгнэлтийг боловсруулахад оршино. Судалгаанд чанарын судалгааны аргын ярилцлагын, баримт бичгийн шинжилгээний төрлийг, тоон судалгааны аргын харьцуулалтын аргыг тус тус ашиглав.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Төрийн алба
  topic: keywords
subject: Ёс зүйн дэд хороо
  topic: keywords
subject: дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын алба
  topic: keywords
subject: үүрэг
  topic: keywords
subject: хариуцлага
  topic: keywords
subject: хэрэгжилт
  topic: keywords
creator: Г ОДБИЛЭГ
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 102
ending page: 112
doi: 10.63570/5bzthk68

МОНГОЛ УЛСЫН ДОТООДЫН ЦЭРГИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ, ХЭРЭГЖИЛТ
type: item
description: Дотоодын цэрэг нь тайван цагт бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүрэг бүхий төрөл мэргэжлийн цэрэг бөгөөд Монгол Улсын төр, цэргийн түүхтэй салшгүй холбоотой юм. Түүхэн хөгжлийн явцад Хүннү гүрнээс эхлэн 1911 оны Богд хааны зарлигаар "Дотоодыг хамгаалах шадар цэрэг", 1922 онд Жанжин Д.Сүхбаатарын санаачилгаар тасаг цэргийг бүрдүүлснээр өнөөгийн Дотоодын цэргийн үндэс суурь тавигдсан. Дотоодын цэргийн байгууллага нь 1995 онд анхны бие даасан хуулиа өлгийдөн авч, 2014 онд татан буугдаж, 2017 онд дахин байгуулагдан хуульд заасан тусгайлсан чиг үүргийг гүйцэтгэж байна. Энэхүү судалгаа нь Дотоодын цэргийн хууль эрх зүйн хөгжил, хэрэгжилтийн явцыг харьцуулан судлах замаар байгууллагын цаашдын хөгжлийн чиглэлийг тодорхойлоход оршино.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Дотоодын цэрэг
  topic: keywords
subject: хууль
  topic: keywords
subject: үүсэл хөгжил
  topic: keywords
subject: хуулиар хүлээсэн чиг үүрэг
  topic: keywords
subject: хуулийн хэрэгжилт
  topic: keywords
creator: М МӨНХТАМИР
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 90
ending page: 101
doi: 10.63570/ajxtgs39

ЖАНЧХҮҮГИЙН ДАВААНД ЖАНЖИН ТУГАА ЦЭНГҮҮЛСЭН АЯН ЗАМЫН ТЭМДЭГЛЭЛ- №30
type: item
description: “Хөшөө тийш зурайх ардын зам балраагүй”-г нотолсон нэгэн томоохон арга хэмжээнд оролцох том боломж олдсонд талархаад баршгүй ээ. Дэлхийн II дайны төгсгөлд Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг, Зөвлөлтийн улаан армийн хамт Зүүн хойд Хятад, Өвөр Монголыг чөлөөлсөн нь дэлхий дахины энх тайванд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан XX зууны Монголын түүхийн маш том үйл явдал болсон юм. 1945 оны Чөлөөлөх дайны ялалт нь зөвхөн Монгол Улсын төдийгүй бүс нутгийн мартагдашгүй ач холбогдолтой үйл явдал байсан гэж үздэг. Энэ дайны ялалтаар 1945 онд Төв, Зүүн, Зүүн өмнөд Азийн 5 орон тусгаар тогтнолоо зарлаж байлаа. Энэ дайны ялалтын үр дүнд Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг олон улсын тавцанд баталгаажуулж, Монгол Улс дэлхийн хамтын нийгэмлэгт гишүүнээр элсэх үүд хаалгыг нээсэн түүхэн чухал үйл явдал болсон юм.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Дэлхийн II дайн
  topic: keywords
subject: Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг
  topic: keywords
subject: Зөвлөлтийн улаан арми
  topic: keywords
subject: 1945 оны Чөлөөлөх дайн
  topic: keywords
subject: ЖАНЧХҮҮГИЙН ДАВАА
  topic: keywords
creator: Ц Ганболд
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 83
ending page: 89
doi: 10.63570/c6j9s571

ХИЛИЙН ШАЛГАН НЭВТРҮҮЛЭХ АЛБАНЫ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН,ТУЛГАМДАЖ БУЙ ЗАРИМ АСУУДАЛ
type: item
description: Энэхүү өгүүлэл нь Монгол Улсын хилийн шалган нэвтрүүлэх албаны эрх зүйн орчныг онолын болон практик үүднээс шинжилж, тулгамдаж буй гол асуудлуудыг тодорхойлж, шийдвэрлэх боломжит арга замуудыг санал болгож байна. Судалгаанд Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээ, хилийн хяналтын бодлого, хэрэгжилтийн байдал, хилийн албаны ажилтнуудын эрх зүйн баталгааг хамруулсан. Онолын үндэслэл, харьцуулсан эрх зүйн шинжилгээ, бодит кейсүүдийг ашиглан хилийн албаны үйл ажиллагаанд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг тодорхойлсон. Мөн судалгааны үндсэн арга зүйд тулгуурлан Монгол Улсын хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичиг, тайлан, судалгааны өгүүлэл, олон улсын туршлага, хүний эрхийн тайлан, хил хамгаалалтын байгууллагын судалгаа, технологийн дэвшлийн талаарх мэдээлэлд суурилсан баримт бичгийн шинжилгэ, хилийн шалган нэвтрүүлэх үйл ажиллагааны бодит үзүүлэлт, байгууллагын тайлан, Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан статистик мэдээлэлд тулгуурласан тоон болон чанарын дүн шинжилгээ, олон улсын туршлага, хууль эрх зүйн зохицуулалтын харьцуулалт, хууль тогтоомжийн хэрэгжилт, технологийн дэвшлийн талаарх шинжилгээнд тулгуурлан санал дүгнэлтийг гаргасан болно. Тулгамдаж буй асуудлуудад хууль тогтоомжийн зөрчил, эрх зүйн зохицуулалтын давхардал, хүний нөөцийн чадавх, сургалтын тогтолцооны сул тал, олон улсын хамтын ажиллагааны хязгаарлалт зэрэг багтаж байна. Эцэст нь, эрх зүйн орчныг сайжруулах, хилийн албаны чадавхыг нэмэгдүүлэх, олон улсын туршлагыг нэвтрүүлэх чиглэлээр саналыг дэвшүүлсэн болно.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: эрх зүй
  topic: keywords
subject: хилийн боомт
  topic: keywords
subject: бодлого
  topic: keywords
subject: технологи
  topic: keywords
creator: С Энхчимэг
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 70
ending page: 82
doi: 10.63570/767ww364

ШАЛГАН НЭВТРҮҮЛЭХ АЛБА БА ХҮН ХУДАЛДААЛАХ ГЭМТ ХЭРЭГ
type: item
description: Энэ илтгэлд хүн худалдаалах гэмт хэргийн ойлголт, төрөл, түүний хор уршиг, олон улсын шинж чанарыг нээн харуулахын хамт, Монгол Улсад үйлдэж буй энэ гэмт явдлын өнөөгийн байдлын талаар болон хилийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг сайжруулах асуудлыг тусгасан болно. Хүн худалдаалах гэмт хэрэгтэй тэмцэх ажил нь хууль сахиулах байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд үр дүнд хүрдэг бөгөөд хил хамгаалах байгууллагын оролцоо, ялангуяа хилийн шалган нэвтрүүлэх албаны ажилтны үүрэг нэмэгдэж байгааг олон улсын болон дотоодын нөхцөл байдал харуулж байна. Хил залгаа ОХУ, БНХАУ-д энэ гэмт хэрэгтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх хамтын ажиллагааны талаар өгүүлнэ.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Хүн худалдаалах гэмт хэрэг
  topic: keywords
subject: бэлгийн мөлжлөг
  topic: keywords
subject: боолчлох
  topic: keywords
subject: эд эрхтнийг нь авах
  topic: keywords
subject: албадан хөдөлмөрлүүлэх
  topic: keywords
subject: гэмт хэргийн хохирогч
  topic: keywords
subject: хүн худалдаалахтай тэмцэх арга хэрэгсэл
  topic: keywords
subject: хяналт
  topic: keywords
creator: П Батбаатар
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 62
ending page: 69
doi: 10.63570/e0338h09

ХИЛ ОРЧМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРТ ҮЙЛДЭГДСЭН ГЭМТ ХЭРЭГТ МӨРДӨН ШАЛГАХ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛАХ ОНЦЛОГ
type: item
description: Төрийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх чиг үүргийн салшгүй шинж нь шуурхай байдлыг хангахад оршино. Ингэснээр бусдын зөрчигдсөн эрхийг сэргээх боломжтой болох юм. Энэ талаар Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зорилтод ч тодорхой зааж өгсөн.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: хил орчмын нутаг дэвсгэр
  topic: keywords
subject: хилийн зөрчил
  topic: keywords
subject: хил дээрх гэмт хэрэг.
  topic: keywords
creator: Н Сайнбаяр
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 56
ending page: 61
doi: 10.63570/p3cxpp59

МОНГОЛ УЛСЫН ХИЛ ХАЛДАШГҮЙ, ДАРХАН БАЙХ ЗАРЧИМ ҮНДСЭН ХУУЛИЙН СУУРЬ ОЙЛГОЛТ БОЛОХ НЬ
type: item
description: Энэхүү өгүүлэлд Монгол Улсын хил халдашгүй, дархан байх зарчмыг олон улсын эрх зүйн үндэслэл, Үндсэн хуулийн суурь ойлголт, үндэсний аюулгүй байдал, орчин цагийн сорилт, бусад орны туршлагатай харьцуулан шинжлэх зорилгыг агуулсан болно. Энэ нь онол болон практикийн судалгааны нэг хэсэг болох ач холбогдолтой бөгөөд Монгол Улсын ирээдүйн хөгжил, тусгаар тогтнолын баталгаанд чухал хувь нэмэр оруулах юм. Судалгааны ажилд онолын болон харьцуулсан судалгааг түлхүү ашиглаж, суурь ойлголтуудыг тайлбарлах, эмпирик судалгааны зарим аргыг ашигласан болно. Ялангуяа олон улсын харилцаа, эрх зүй, хил судлалын салбарын эрдэмтэн, судлаачдын бүтээлээс түлхүү судалж, ойлголтуудыг тодорхой болгох, олон улсын туршлагаас гадаадын зарим улсыг сонгон авч, туршлага, сургамж болохуйц асуудлыг хөндөхийг эрмэлзсэн болно. Дэлхийн улс орнуудын аюулгүй байдлын чухал үндэс суурь нь улсын хилийн халдашгүй байдлын зарчим юм. Үүнд одоо байгаа хилийг олон улсын эрх зүйн дагуу хууль ёсоор тогтоосон гэж хүлээн зөвшөөрөх асуудал ордог. Улсын хилийн халдашгүй дархан байх гэсэн суурь зарчмыг 1975 онд Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны бага хурлаар "Оролцогч улсууд бие биеийнхээ бүх хил, түүнчлэн улсын хилийг халдашгүй” гэж тунхаглаж байжээ.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: улсын хил
  topic: keywords
subject: халдашгүй дархан
  topic: keywords
subject: сорилт
  topic: keywords
subject: хил хамгаалалт
  topic: keywords
creator: Х Асхар
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 44
ending page: 55
doi: 10.63570/tg64fa15

ХИЛ ХАМГААЛАХ БАЙГУУЛЛАГЫН АЛБА ХААГЧИЙН СЭТГЭЛ ЗҮЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ТҮҮНИЙГ УДИРДАХУЙН АСУУДАЛ
type: item
description: Хилийн цэргийн 0168 дугаар анги, Хилийн албаны сургуулийн 4431, 4421 дүгээр дамжааны сонсогч нараас судалгаа авч Хил хамгаалах байгууллагын алба хаагчдын сэтгэл зүйн байдлыг боломжит хувилбараар тогтоохыг зорилоо. Судалгааны эрэл, хайгуулын үндсэн дээр тэдний сэтгэл зүйн байдалд тулгамдаж байгаа асуудлыг нээн илрүүлэх, шийдвэрлэх “арга, зам”-ыг эрэлхийлэх оролдлого хийсэн болно.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Төрийн тусгай байгууллага
  topic: keywords
subject: алба хаагчдын сэтгэлзүй
  topic: keywords
subject: ажлаас халшрах хам шинж
  topic: keywords
creator: Т Ариунсүх
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 36
ending page: 43
doi: 10.63570/pnpdpq51

ХИЛ ХАМГААЛАЛТЫН ТЕХНИК ХЭРЭГСЛИЙН НЭР ТОМЬЁО
type: item
description: Шинжлэх ухаан хурдацтайгаар хөгжиж өдөр тутам техник технологийн салбар шинэ бүтээл, шийдэлтэй нүүр тулж байна гэхэд хилсдэхгүй болжээ. Өнөө цаг үед дэлхийн цөөнгүй улс орнууд газар нутгийн маргаан, дайн болон зэвсэгт мөргөлдөөн бүхий байдалтай байна. Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд өрнөсөн дайн, зэвсэгт мөргөлдөөн нь байлдааны уламжлалт арга хэлбэрээс нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (ННХ), дохиолол хяналтын хэрэгслийн (ДХХ) түлхүү ашигласан технологийн хэлбэрт шилжиж байгаа нь төрийн цэргийн байгууллагын бие бүрэлдэхүүн тэдгээрийг судалж эзэмших, төрөл ангиллыг ялгаж мэдэх, нэгдсэн нэр томьёог алба үйл ажиллагаандаа ашиглах шаардлага гарч байна. Дээрхтэй холбоотойгоор Хил хамгаалах байгууллага төдийгүй бусад салбаруудад дээрх шинэ тутмын техник хэрэгслийн нэр томьёо, ангилал, нэршлийг нарийвчлан ялгаж оноон албажуулсан дүрэм, журам заавар төдийлөн байдаггүй. Үүнээс үүдээд алба хаагчид олон улсад ашиглагдаж байгаа нэршлийг өөрсдийн ойлгосон, орчуулсан, ярьж хэвшсэн байдлаар хэрэглэдгээс үүдэн нэгдсэн ойлголтгүй байна.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Хил хамгаалалтын техник хэрэгсэл
  topic: keywords
subject: Хил хамгаалах байгууллага
  topic: keywords
subject: нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл
  topic: keywords
subject: дохиолол хяналтын хэрэгсэл
  topic: keywords
subject: нэр томьёо
  topic: keywords
creator: Ш Ундарга
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 31
ending page: 35
doi: 10.63570/jq0bh937

НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЛИЙН ҮҮСЭЛ БА ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА
type: item
description: Аж үйлдвэрийн 4 дүгээр хувьсгалын өнөө үед нийгмийн бүх л салбар технологийн хөгжлийн шуурганд автаж өдөр болгон шинэ технологийг эзэмших, ашиглах, сурах шаардлага урган гарч байна. Бүхий л байгууллага албан хаагчийн албаны ачааллыг багасгах, хүрэхэд хүндрэлтэй хэсэгт хяналт зохиох, хяналтыг зохион байгуулах, бүх төрлийн техникийг албандаа ашиглан хүн бүрийг сургах арга хэмжээг тасралтгүй зохион байгуулж байна. Хил хамгаалах байгууллагын хувьд энэ асуудалд онцгойлон анхаарч шинэ техник технологийг үр дүнтэй албанд ашиглан хэрэгжүүлж байгаа ч бид бусад улсын хэрэглэж байгаа зэвсэг технологийг байнгын судалж, албанд нутагшуулах шаардлага үргэлж үүсэж байна. Сүүлийн үед зэвсэгт мөргөлдөөн болон дайны талбар дээр түлхүү ашиглаж байгаа нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (UAV/дрон) хэрэглээ, тактик-стратегийн нөлөө, техник технологийн чиг хандлага, хууль ёсны болон ёс зүйн асуудлыг тодорхойлох явдал юм.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Нисгэгчгүй нисэх хэрэгслийн үүсэл
  topic: keywords
subject: хөгжлийн түүхэн үе шат
  topic: keywords
subject: дрон
  topic: keywords
subject: UAV
  topic: keywords
subject: AI системүүд
  topic: keywords
creator: Г Сайнбаяр
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 28
ending page: 30
doi: 10.63570/d9sg2229

ОЛОН УЛСЫН ХИЛИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ШИНЭ ХАНДЛАГА
type: item
description: Орчин цагийн даяаршлын нөхцөлд хил дамнасан бараа, хүн, мэдээлэл, гэмт хэргийн урсгал эрчимжихийн хэрээр “хилийн аюулгүй байдал” хэмээх ойлголт улс төр, аюулгүй байдлын судалгааны гол асуудлын нэг болж байна. Гэвч хилийн аюулгүй байдлыг онолын хувьд тодорхойлох, эмпирик хэмжүүрээр илэрхийлэх нь нэгдсэн ойлголтод хүрээгүй, зөрчилдөөн хэвээр байгаа нь судалгааны гол тулгамдсан асуудал болсоор байна. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь хилийн аюулгүй байдлын агуулгыг тодорхойлж, хил дамнасан урсгалын шинэ шинж чанар, тэдгээрт улс орнуудын хэрэгжүүлж буй хяналтын бодлогын онцлогийг шинжилж, хилийн аюулгүй байдлыг үнэлэх арга зүйн чиг хандлагыг тодорхойлоход оршино. Судалгаанд олон улсын онолын хандлага (реализм, транснационализм, постмодернизм), газар зүйн болон хил судлалын үзэл баримтлал, АНУ–Мексикийн хил, Европын холбооны гадаад хил зэрэг кейсүүдийн харьцуулсан шинжилгээг ашиглав. Хэмжигдэхүүний түвшинд илрүүлсэн зөрчлийн тоо, төсвийн зардал зэрэг тоон үзүүлэлтээр бус, олон нийтийн аюулгүй байдлын мэдрэмж, хил хамгаалалтын арга хэмжээний ёс суртахуун, улс төрийн ашиг сонирхлын нөлөөг тусгасан “арга зүйн” хэмжигдэхүүнийг хамтатган харах шинэ хандлагыг дэвшүүлсэн нь энэхүү судалгааны гол онцлог болж байна.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Улсын хил
  topic: keywords
subject: аюулгүй байдал
  topic: keywords
subject: шинэ хандлага
  topic: keywords
subject: үзэл баримтлал
  topic: keywords
subject: хилийн аюулгүй байдлын хэмжигдэхүүн
  topic: keywords
creator: Б Баттүвшин
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 14
ending page: 27
doi: 10.63570/xzzzvn16

Монгол Улсын баатар П.Чогдон Чөлөөлөх дайнд Халхын голын отрядыг удирдан оролцсон нь
type: item
description: Чөлөөлөх дайнд Халхын голын Хилийн 24-р отрядын дарга П.Чогдонгийн удирдсан Отряд болон түүнээс томилогдсон хөдөлгөөнт группүүд хэрхэн байлдааны даалгавар биелүүлсэн талаар өгүүлнэ.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Чөлөөлөх дайн
  topic: keywords
subject: Халхын голын 24-р отряд
  topic: keywords
subject: Монгол Улсын баатар П.Чогдон
  topic: keywords
subject: хөдөлгөөнт отряд/групп
  topic: keywords
subject: Хайлаар хот
  topic: keywords
subject: Вангийн сүм
  topic: keywords
creator: Ц Ганболд
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2026-01-06
publication date: 2026-01-06
starting page: 5
ending page: 13
doi: 10.63570/qzsfyv02

Агуулга
type: item
description: Дугаарын товчоон
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 1
ending page: 4
doi: 10.63570/wdt0e771

ХҮНДЭТ ЧЕКИСТ, БЭЛТГЭЛ ДЭД ХУРАНДАА ШАГДАРЫН БӨНЖИН
type: item
description: Ш.Бөнжин Говь-Алтай аймгийн дунд сургуульд багшилж байгаад 1945 оны 6 дугаар сард цэргийн албанд татагдан ДЯЯ-ны харьяа Цэргийн нэгдсэн төв сургууль хуваарилагдан нэг жил сураад офицер болж, хэл бичгийн багш хийжээ. Уг сургууль нь 1951 оны 8 дугаар сард татан буугдахад газрын штабт томилогдон ажиллажээ.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
creator: Ж Өвгөнбүргэд
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 201
ending page: 203
doi: 10.63570/7tkvam57

НОЙРНЫ ДУТАГДАЛ БА СЭТГЭЦИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД /эссэ/
type: item
description: “Хүн бол биологийн болон нийгмийн амьтан” хэмээн эртний Грекийн гүн ухаантан Аристотель номлосон байдаг. Хотжилт, даяаршилтын нөлөөгөөр хүн төрөлхтөн биологийн амьтан төрлөөсөө улам холдож, нийгмийн хэрэгцээг нэн тэргүүнд тавьдаг болсон.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Нойр
  topic: keywords
subject: сэтгэц
  topic: keywords
subject: эрүүл мэнд
  topic: keywords
creator: Г Мөрөн
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 195
ending page: 200
doi: 10.63570/4s6q0441

АХЛАГЧ БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ГЭР БҮЛ, НИЙГМИЙН ХАМГААЛЛЫН ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ БА ШИЙДЭЛ
type: item
description: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчийн ивээл дор зохион байгуулсан “Ахлагчийн алба- Өнөө ба ирээдүй” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурлын шилдэг судалгааны ажил
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Нийгмийн баталгаа
  topic: keywords
subject: ахлагч
  topic: keywords
subject: хөтөлбөр
  topic: keywords
subject: шилжилт хөдөлгөөн
  topic: keywords
subject: сургууль
  topic: keywords
creator: Б Тулга
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 177
ending page: 194
doi: 10.63570/8234d704

МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛД НӨЛӨӨЛӨХ ГАМШГИЙН ЭРСДЭЛТ ХҮЧИН ЗҮЙЛС
type: item
description: Үндэсний аюулгүй байдал нь улс орны тусгаар тогтнол, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, иргэдийн амьдралын чанар, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн. Гэвч байгалийн гамшиг, хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй осол, эдийн засаг, нийгмийн хямрал зэрэг эрсдэлт хүчин зүйлс нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад ноцтой саад учруулдаг. Үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлж болох гамшгийн эрсдэлт хүчин зүйлсийг нарийвчлан авч үзэж, тэдгээрийн уршгийг бууруулах арга замыг ирмэлхийллээ.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Үндэсний аюулгүй байдал
  topic: keywords
subject: Гамшгийн эрсдэл
  topic: keywords
subject: Байгалийн гамшиг
  topic: keywords
subject: Хүний үйл ажиллагаа
  topic: keywords
subject: Нийгмийн хямрал
  topic: keywords
subject: Мэдээллийн аюулгүй байдал
  topic: keywords
subject: Эрсдэлт хүчин зүйл
  topic: keywords
subject: Уур амьсгалын өөрчлөлт
  topic: keywords
subject: Байгаль орчны доройтол
  topic: keywords
subject: Тогтвортой хөгжил
  topic: keywords
creator: Г Одон-Ертөнц
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 166
ending page: 176
doi: 10.63570/qka8z624

МОНГОЛ ОРНЫ ХИЛ ОРЧМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН БАЙГАЛ НИЙГЭМ ЭДИЙН ЗАСГИЙН ӨНӨӨГИЙН ТӨЛӨВ БАЙДЛЫГ ТАНДАХ СУДАЛГАА”– НЫ АЖЛЫН ГОЛ АГУУЛГА
type: item
description: “Монгол орны хил орчмын нутаг дэвсгэрийн Байгал-нийгэм эдийн засгийн өнөөгийн төлөв байдлыг тандах судалгаа”–ны ажлын гол агуулга, ач холбогдол нь Монгол орны байгаль орчны тэгш бус байдлыг /хил орчмын газар нутаг, тэр тусмаа Баян-Өлгий аймгийн хилийн Алтай, Цэнгэл, Ногооннуур, Цагааннуур сумдын жишээн дээр/ тодорхойлох, зарим шалгуур үзүүлэлтийг хүн амын суурьшил, нутагшилтын хүчин зүйлтэй холбон судалсан гэж ойлгож болно.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
creator: Б Энх-Амгалан
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 161
ending page: 165
doi: 10.63570/sa35ne78

ГАДААД ЗАРИМ ОРНУУДЫН УЛСЫН ХИЛ ХАМГААЛАЛТАД ТЕХНИК ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШИЛ АШИГЛАЖ БАЙГАА ТУРШЛАГА
type: item
description: Товч агуулга: Дэлхий ертөнц, хүн төрөлхтөн том өөрчлөлтийн өмнө тулж ирээд байгааг олон улсын томоохон чуулган дээр хэлэлцэж, улс төрчид, эдийн засагчид, эрдэмтэн судлаачид ярьж, бичиж байна. Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал нь өнөөдөр хамгийн их яригдаж байгаа сэдэв хэдий ч энэ чухам юу юм бэ гэдгийг би хүүдээ ч тайлбарлаж чадахгүй байна гэж уг хувьсгалын тэргүүн эгнээнд явж байгаа Германы “Audi” компанийн үйлдвэрлэл эрхэлсэн захирал бичсэнийг энд бас дурьдах хэрэгтэй байх. Аж үйлдвэрийн I хувьсгал дэлхийгээр тархахад хэдэн зуун жил шаардагдсан бол II хувьсгалд зуу орчим жил, харин III хувьсгалд ердөө хэдэн арван жил шаардагдсан байдаг. Ингээд бодохоор IV хувьсгалын үр нөлөөг монголчууд тун удахгүй өөрсдийн амьдрал дээр мэдэрч эхлэх болов уу. Тэгэх тусмаа энэ хувьсгал өнөөдөр хөгжингүй орнуудад нэгэнт эхэлчхээд байна. Зөвхөн роботууд ажилладаг үйлдвэрүүд олноороо бий болж, “Тесла” нэртэй ухаалаг автомашин гараад ирлээ. Зарим орны төр, засаг энэхүү хувьсгалд ихээхэн анхаарч байна. Бүр зөвхөн энэ асуудлыг хариуцсан сайдын тусгай орон тоо бий болгосон байх юм. Тэгвэл энэхүү техник, технологийн дэвшил нь цэрэг, батлан хамгаалах, аюулгүй байдлын салбарт нэвтэрч, цэргийн урлаг, тактикт тодорхой өөрчлөлтүүд орж байна. Энэхүү өөрчлөлтийн талаар судаллаа.
subject: Судалгааны өгүүлэл
  topic: section
subject: Техник технологи
  topic: keywords
subject: хил хамгаалалт
  topic: keywords
subject: радар
  topic: keywords
subject: инженерийн байгууламж
  topic: keywords
subject: технологийн дэвшил
  topic: keywords
creator: Б Рагчаа
rights: Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
date: 2025-05-22
publication date: 2025-05-22
starting page: 155
ending page: 160
doi: 10.63570/s5r6je70